Onder de nalatenschap wordt verstaan het geheel van activa (bezittingen) en passiva (schulden) dat wordt nagelaten door degene die overleden is (de zogenaamde erflater) aan diegene die van hem of haar erft (de zogenaamde erfgenamen). Voorbeelden van bezittingen zijn: een woning, meubilair, kunstvoorwerpen, banksaldi, waardepapieren, een onderneming enzovoort. Voorbeelden van schulden zijn: hypothecaire geldleningen, persoonlijke leningen, belastingschulden, schulden die voorkomen uit een legaat, de kosten van de begrafenis of crematie, vereffeningskosten inclusief het loon van de vereffenaar, executiekosten inclusief het loon van de executeur, enzovoort.
Het startpunt voor de afwikkeling van een nalatenschap is vrijwel altijd de afgifte van een verklaring van erfrecht, welke enkel en alleen door een notaris kan worden afgegeven. In deze verklaring is opgenomen wie er is overleden, wanneer deze persoon is overleden, of de overledene (in gemeenschap van goederen of onder huwelijkse voorwaarden) gehuwd was, wie de erfgenamen zijn, voor welke erfdelen zij erfgenamen zijn, of er sprake is van een wettelijke verdeling, of deze erfgenamen de nalatenschap hebben aanvaard, of aan bepaalde personen een recht van vruchtgebruik is gegund en wie het beheer en de afwikkeling van de nalatenschap op zich neemt. De notaris zal dan ook voordat deze een verklaring van erfrecht kan afgeven het nodige onderzoek moeten verrichten. Hiervoor is het van belang dat u als erfgenaam de notaris van zoveel mogelijk informatie en bewijsstukken voorziet (zoals overlijdensbewijs, trouwboekje, testamenten, enzovoort). De notaris zal de verklaring van erfrecht dan ook meestal pas af willen geven op het moment dat alle erfgenamen zich hebben uitgesproken over hun keuze de nalatenschap (i) zuiver te aanvaarden (het aanvaarden van de gehele nalatenschap), (ii) beneficiair te aanvaarden (het aanvaarden van de nalatenschap indien de bezittingen groter zijn dan de schulden) of (iii) te verwerpen. Nu de verklaring van erfrecht veelal noodzakelijk is om bij een bank of verzekeraar als erfgenaam een uitbetaling van bepaalde gelden op te kunnen eisen, is deze verklaring een onmisbaar document om tot een goede afwikkeling van de nalatenschap te komen.
Nadat de verklaring van erfrecht is afgegeven, dient een inventarisatie te worden gemaakt van de nalatenschap per de datum van het overlijden van de erflater. Nadat de omvang van de nalatenschap is geïnventariseerd, moeten vorderingen van de erflater op derden worden geïnd, de schulden van de nalatenschap worden betaald en aangifte worden gedaan van erfbelasting. Schuldeisers van de nalatenschap hebben bevoorrechte positie op de nalatenschap, zodat zij zich met voorrang op de bezittingen van de nalatenschap kunnen verhalen voordat de erfgenamen hun deel van de nalatenschap krijgen. Een voorbeeld van zo’n schuldeiser met een bevoorrechte positie op de nalatenschap is de Belastingdienst. De eigen schuldeisers van een erfgenaam hebben deze bevoorrechte positie niet, omdat een nalatenschap een ‘afgescheiden vermogen’ vormt. Dit betekent dat de nalatenschap een apart vermogen op zich is en dus is afgeschermd voor erfgenamen en haar schuldeisers totdat de nalatenschap is verdeeld. Pas op het moment dat de nalatenschap is verdeeld, vloeit dit vermogen naar het vermogen van de verschillende erfgenamen. Dit is enkel anders, indien er sprake is van slechts één erfgenaam. In dat geval vloeit het vermogen van de erflater direct over in het vermogen van de erfgenaam en kunnen schuldeisers van de erfgenaam zich ook op de bezittingen van de nalatenschap verhalen.
Pas nadat het vorenstaande heeft plaatsgevonden, kan tot verdeling (uitbetaling) van de nalatenschap aan de erfgenamen worden overgegaan.
