Indien er niets omtrent verrekening is overeengekomen tussen partijen, bevat de wet een aantal voorwaarden waaraan een rechtsgeldige verrekening dient te voldoen.
Allereerst moeten partijen elkaars schuldeiser en schuldenaar zijn: er moet sprake zijn van een aantoonbare tegenvordering van de schuldenaar op de schuldeiser (wederkerigheid), welke tegenvordering tevens voldoende bepaalbaar dient te zijn.
Tevens is vereist dat er een uitdrukkelijk beroep wordt gedaan op verrekening door middel van een verrekeningsverklaring. Verrekening vindt immers niet van rechtswege (automatisch) plaats. Deze verklaring is in beginsel vormvrij, zodat het zowel mondeling als schriftelijk kan worden gedaan. Vanwege de mogelijke bewijsrechtelijke problemen, verdient een schriftelijke (aangetekende) verklaring echter de voorkeur.
Daarnaast dient de schuldenaar bevoegd te zijn om te verrekenen en betaling af te dwingen van de tegenvordering. Minderjarigen, personen die failliet zijn of personen die onder curatele zijn gesteld, zijn niet bevoegd om een schuld te betalen, zodat zij geen beroep op verrekening kunnen doen.
Voorts dient voor een geslaagd beroep op verrekening zowel de tegenvordering direct opeisbaar te zijn. Dit is het geval op het moment dat de overeengekomen betalingstermijn is verstreken.
Verder dient er sprake te zijn van gelijksoortigheid van prestaties jegens dezelfde wederpartij: de prestatie (schuld) van X dient te beantwoorden aan de openstaande schuld van Y jegens X.
Ten slotte bestaat de bevoegdheid tot verrekening niet indien zowel de tegenvordering als de schuld van de schuldenaar deel uitmaken van gescheiden vermogens. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer de besloten vennootschap X een vordering heeft op de besloten vennootschap Y die weer een vordering heeft op de bestuurder van besloten vennootschap X. De besloten vennootschap en haar bestuurder zijn niet dezelfde personen als gevolg waarvan ook hun vermogens gescheiden zijn.
Indien aan voornoemde wettelijke vereisten is voldaan, kan een beroep op verrekening met succes worden gedaan. Ook in het geval dat één van beide partijen het niet eens is met de verrekening, kan verrekening plaatsvinden. Een geslaagd beroep op verrekening heeft als gevolg dat met terugwerkende kracht de schulden verrekend worden op het moment dat de verrekening mogelijk was.
In een faillissement is een schuldeiser met een vordering op de gefailleerde gunstiger af dan in het geval er geen sprake is van faillissement, omdat in faillissement een veel ruimere verrekeningsbevoegdheid wordt gehanteerd. In faillissement geldt als hoofdregel dat degene die zowel schuldenaar als schuldeiser is van gefailleerde, zijn schuld met de vordering op deze gefailleerde kan verrekenen, indien deze beide zijn ontstaan voor faillietverklaring of wanneer zij voortvloeien uit handelingen die voor faillietverklaring met gefailleerde zijn verricht. Hieruit blijkt dat de hiervoor genoemde eis van de opeisbaarheid van de tegenvordering bij verrekening in faillissement niet geldt. Tevens hoeven de schuld en de vordering over en weer niet aan elkaar te beantwoorden. De schuldeiser die dus wil verrekenen, kan op deze manier zijn vordering op de failliet al voldaan krijgen, ongeacht de rang van zijn vordering op de failliet. Ook hoeft hij, voor zover er verrekend kan worden, niet bij te dragen in de algemene faillissementskosten. Indien door verrekening alsnog niet de gehele vordering is voldaan, dient diegene zijn vordering voor het restant aan de curator op te geven en zal hij met de andere schuldeisers plaats moeten nemen in de rij, conform de rang van zijn vordering.
